Inngangur
Fyrir stuttu las ég "AA bókina" en hún fjallar um það hvernig læknast megi af alkóhólisma. Þar sá ég að ein algengasta tilfinning alkóhólista er gremja. En það eru ekki aðeins þeir sem ánetjast hafa áfengi sem finna til gremju -öll höfum við gert það. Öll höfum við orðið fyrir vonbrigðum eða neikvæðu áreiti sem vakið hefur með okkur gremju. Þessi tilfinning er einnig kölluð pirringur, skapraun eða ergelsi.

Í Orðabók Menningarsjóðs stendur að gremja sé skapraun, ofsalaus (innibyrgð) en oft sár reiði. Það er ekkert skemmtilegt að vera gramur, hvorki fyrir mann sjálfan eða aðra. Gremja getur vaknað með okkur þegar við reiðumst öðrum eða sjálfum okkur. Hún gerir vart við sig hjá okkur þegar aðrir hegða sér öðru vísi en við væntum af þeim eða þá að eitthvað í fari annarra fer í taugarnar á okkur o.s.f.

Þegar við erum farin að þroskast andlega verðum við ósátt við það að vera pirruð. Okkur finnst að það sé óæskilegt að láta slíka tilfinningu vara við og gera okkur leið og gröm út í aðra. Þá njótum við heldur ekki lífsins sem skyldi og gremjan truflar okkur þegar við viljum einbeita okkur að góðum málum. Við megum sem sagt ekki sætta okkur við að vera gröm og pirruð. Það versta sem maður getur gert í þessu sambandi er að ala á gremju hið innra með sér, láta hana magnast og bitna síðan á öðrum. Hún skemmir fyrir manni sjálfum, en verra er þegar hún fer að eyðileggja andrúmsloftið í kringum okkur og gera öðrum lífið leitt. Af hverju ættu aðrir að þurfa að þola ergelsi frá mér? Það er ekki sanngjarnt.

Getur gremja verið réttlætanleg?

Jú, gremja getur verið réttlætanleg sem slík og verið byggð á gildum ástæðum. Gremja getur t.d. gert vart við sig þegar maður er beittur ranglæti, t.d. í umferðinni, eða í viðskiptum eða einhverju öðru hversdagslegu tilviki daglegs lífs. Þegar réttlætiskennd manns er ofboðið af völdum einhvers annars, þá vaknar þessi tilfinning, gremjan. Hún einfaldlega kemur. Maður fær ekkert við því gert. Þetta er eins og innbyggð, sjálfvirk viðbrögð við ranglæti. Það er t.d. sagt frá því í Jóhannesarguðspjalli 11:33 (eldri þýðing og Lifandi orð) að Jesú gramdist, þ.e. hann lét í ljós óánægju með ákveðnar aðstæður sem upp komu í tengslum við dauða Lasarusar vinar síns.

Gremja getur vaknað út af einhverju smávægilegu. Ef um væri að ræða alvarlegt brot, myndi maður virkilega reiðast. En gremja er vægt stig reiði, þó hún geti vissulega verið sár. Við verðum pirruð en ekki alvarlega reið. En þó við verðum ekki reið er ergelsið samt nógu slæmt.

Getur gremjan orðið að synd?

Já, hún getur orðið það. Segjum svo að einhver hafi gert manni rangt til og maður orðið pirraður, þá er ekki gott að dvelja við þá tilfinningu. Ef við gerum það, þá er hætta á að við syndgum. Drottinn segir okkur að fyrirgefa þeim sem gert hefur á hlut okkar eða valdið okkur hugarangri. Það er ekki samningsatriði við Drottin, það er krafa hans. Gremja sem vaknar er ekki synd, hún er bara tilfinningaleg viðbrögð við því sem okkur finnst ranglæti, en hún verður synd ef við ölum á henni, hugsum hinum aðilanum þegjandi þörfina og ásökum hann í hjarta okkar. Biblían hvetur okkur til láta ekki "sólina setjast yfir reiði okkar" (Efesusbr. 4:26). Við ættum sem sagt ekki að fara að sofa reið út í einhvern. En ef við erum samt reið og pirruð þegar dagur er að kvöldi kominn og finnst við ekki geta fyrirgefið, hvað þá? Þá ættum við að segja Drottni það og biðja hann að hjálpa okkur að fyrirgefa. Síðan ættum við í huganum að segja við þann sem okkur gremst við: "Ég fyrirgef þér" þó svo að tilfinningarnar fylgi ekki með. Það er rétt viljaafstaða og Drottni þóknanlegt. Ef við höldum fast við þessa afstöðu, hverfur gremjan fyrr eða síðar.

Hvað getur orðið til hjálpar þegar maður verður pirraður?
Ef maður velur að fyrirgefa viðkomandi, þó svo að maður hafi "rétt" til að vera gramur, þá gerir maður það sem Drottni líkar. Vitaskuld eru þeir, sem valda okkur hugarangri og bregðast okkur, ábyrgir fyrir hegðun sinni, en það er þeirra mál. Vonandi sjá þeir mistök sín eins og við og láta af því að valda öðrum hugarangri.

En ef maður áttar sig á því að gremjan er ástæðulaus viðkvæmni og tilfinningasemi, byggir ekki á staðreyndum heldur er ágiskun að minni hálfu, þá ætti hún að fjara út á stuttum tíma. Vitneskjan um að ég hef viðkomandi fyrir rangri sök sviptir gremjuna áframhaldandi fóðri, og hún hverfur. En ef gremjan byggist á raunverulegum ástæðum og helst samt við og brotið kemur sífellt upp í huga manns, hvað þá? Þá getur maður verið viss um að pirringurinn mun líða hjá þó það taki nokkra tíma eða daga, ef maður hefur fyrirgefið hinum brotlega af hjarta. En getur maður fyrirgefið einhverjum af hjarta sem brýtur á manni? Já, það getur maður. Jesús gerði það. Hann bauð okkur lærisveinum sínum að fyrirgefa hver öðrum. Hann ráðlagði okkur ekki að gera það ef við vildum, heldur bauð okkur að gera það. Og það hafa margir af fylgjendum hans gert (ekki þó allir, því miður). Nú er komið að þér og mér að fyrirgefa!

Eitt sem hjálpar mér þegar ég verð pirraður út í einhvern, er að gera mér grein fyrir að viðkomandi er ekki fullkominn. Hvílík uppgötvun!! Þetta ætti ég reyndar að vita og vera fljótur að fyrirgefa, en oft haga ég mér eins og aðrir ættu ekki að gera mistök eða gætu það tæpast. Það er ranglátt af mér að gera slíkar kröfur til annarra. Ég sem geri alls ekki slíkar kröfur til sjálfs mín, hvers vegna ætti ég að gera þær til annarra? Það er ekki rétt af mér. Og svo er það annað. Ef ég svo uppgötva að sá sem ég tel hafa brotið á mér, hefur e.t.v. ekki gert það viljandi, þá verður auðveldara að fyrirgefa. Eins hjálpar það mér líka að afsaka ranga hegðun annarra, ef ég geri ráð fyrir að þeir hafi ekki séð hlutina í réttu ljósi. Það er mannlegt að skjátlast. Og svo getur verið að viðkomandi hafi sjálfur verið eitthvað pirraður eða óþolinmóður þá stundina. Hann átti kannski erfiðan dag.

Já, það eru margar ástæður fyrir því að maður ætti að fyrirgefa og láta af gremjunni! Prófum það. Venjum okkur á að taka málstað þess sem hugsanlega brást okkur. Setjum okkur í hans spor og horfum á okkur sjálf frá hans sjónarhóli. Kannski var eitthvað í fari mínu sem skapraunaði honum svo að hann lét mig kenna á því. Auðvitað var það ekki rétt af honum, en svona eru við öll, frá einum tíma til annars.

Hvenær hefur þú, sem ert Guðs barn og trúir á Jesú, hitt illa á Guð vegna þess að þann daginn var hann "í fýlu" út í þig, var pirraður á þér? Ég hugsa að það sé ekki oft! Reyndar aldrei. Ég reikna miklu frekar með að þú komir til Guðs með mistök þín, væntir þess að hann fyrirgefi þér og finnir að hann gerir það. Hann elskar þig og vill sýna þér miskunnsemi. Eins eigum við að gera við þá sem hafa brotið gegn okkur. Venjum okkur ekki á að tilreikna öðrum syndir, breiðum frekar yfir bresti þeirra og sýnum þeim kærleika. Þá munu þeir hafa ástæðu til að breiða yfir okkar bresti og afsaka okkur þegar við gerum þeim eitthvað rangt.

Þá líður okkur vel

Þegar við fyrirgefum, breiðum yfir bresti annarra, umberum veikleika þeirra og miskunnum þeim í hjarta okkar, þá líður okkur vel. Þá missir gremjan tökin og okkur líður aftur vel. Þá verðum á ný ljúf og notaleg við aðra. Það er miklu betra, bæði fyrir okkur og aðra. Við þurfum að gera sem mest af því að gera þennan heim betri. "Ljúflyndi ykkar verði kunnugt öllum mönnum" segir Páll postuli í 4. kafla Filippíbréfsins, 5. versi. Reynum að gera það að venju að segja gremjunni stríð á hendur strax og hún skýtur upp kollinum í huga okkar. Við skulum segja við hana: "Ég ætla ekki að vera í leiðinlegu skapi. Ég hef ákveðið að taka strax á þessu ergelsi, fyrirgefa viðkomandi og taka upp gott skap á ný!" Þetta er liður í því að "taka háttaskipti með endurnýjung hugarfarsins" eins og Páll postuli kallar það í Rómverjabréfinu 12: 2. Ég tel ekki rétta leið að biðja Drottin að losa okkur við gremju og pirring, við eigum að gera það sjálf. En við þurfum að gera það með þeirri aðferð sem Drottinn hefur bent okkur á og ég hef talað um hér í þessu riti. Við verðum sjálf að "vinna að sáluhjálp okkar" hvað það varðar. Það er okkar sjálfra ábyrgð að helgast og láta af ýmsum ósiðum og slæmum venjum. Ef við viljum ekki taka okkur á og gera það sem rétt er, þá skulum við ekki vænta þess að Heilagur andi losi okkur við ósiði, pirring, reiði og hvað það nú er. Ef við viljum fara hans leið til að losna, þá gefur hann okkur kraft til þess. Þetta er mikilvægt að skilja og haga sér eftir því.

Langvarandi gremja

Stundum á gremjan sér djúpar rætur. Maður er kannski hættur að gera sér grein fyrir henni sjálfur, en aðrir finna fyrir henni hjá manni. Hún getur birst sem óánægja með lífið, stöðug aðfinnslusemi, gagnrýni á gjörðir annarra eða óskilgreind vanlíðan. Ef svo er, þá er mikilvægt að við gerum okkur ljóst hver rótin er. Kannski getum við ekki leyst þetta ein, en þurfum aðstoð reynds sálusorgara. Vanlíðan okkar og leiðinleg framkoma við aðra er aðeins það sem upp úr stendur af ísjakanum. Undir liggur e.t.v. gamalt og illa gróið sár sem sendir frá sér sársaukaboð ef við því er hróflað með ónærgætnu áreiti.

Undirmeðvitund okkar getur deyft sjálfan sársaukann frá slíku sálar-sári og við gleymum hugsanlega hvað gerðist. Ef sársaukinn héldist við án þess að við fengjum lækningu, gætum við orðið frávita. Til þess að það gerist ekki, setjum við svona óþægilega reynslu í "frystikistuna", djúpt í undirmeðvitund okkar og þar er hún geymd, og við höldum stundum -gleymd. En það er hún ekki. Minni okkar, hvort sem það er virkt eða ekki, geymir hlutina lengi.

En ef maður hefur með þessum hætti, meðvitað eða ómeðvitað, bælir niður gamlan sársauka, þá getur hann sent frá sér önnur skilaboð: reiði, gremju, blygðunarkennd, vanmetakennd, ótta o.s.f. Ef þessi einkenni koma oft fram í fari okkar, er ásstæðan líklega eitthvert undirliggjandi vandamál. Ef við getum ekki áttað okkur á hvað það er, gæti hjálpað að leita aðstoðar hjá reyndum sálusorgara eða ráðgjafa sem skilur svona hluti. Eitt megum við ekki gera, við megum ekki sætta okkur við að vera sífellt örg, uppstökk, gröm og leið í skapi. Lífið er til annars og betra. Leitum því hjálpar ef okkur tekst ekki að greiða úr því sjálf.

Ef ekkert dugar, þá...

Ef maður losnar ekki við gremjuna þrátt fyrir að maður sé búinn að "fara í gegnum" öll þau atriði sem getið er hér að framan til að "rétta sig af" hvað þá? Þá er mín reynsla sú að sterkasta meðalið sé það (og það er furðulegt að við skulum ekki alltaf byrja á því!) að minna sig á að hvað sem öðru líður ranglæti annarra og tillitsleysi til mín, þá er það kærleikur Guðs til MÍN sem friðar hjartað. Þetta á alltaf við, hvað sem farið hefur í taugarnar á manni og gert manni gramt í geði. Sú hugsun að hvernig sem allt snýst og veltur, hvað svo sem hefur gert mér lífið leitt, þá er KÆRLEIKUR GUÐS TIL MÍN PERSÓNULEGA það sem friðar hjartað og bægir gremjunni frá. Þegar ég minnist þess að Guð elskar mig og að ég er honum velþóknanlegt barn þrátt fyrir mína galla, þá fyllist maður friði og hljóðlátri gleði. Við lifum í brotnum og syndugum heimi þar sem maður mun særa aðra og aðrir særa mann. En þá er eitt sem ekki breytist: Guð elskar mig þrátt fyrir allt. Og fyrst Guð elskar MIG (og hvert eitt og einasta okkar persónulega) þá get ég slakað á. Það er m.a. þetta sem Páll postuli á við þegar hann segir með trúarvissu: "Ef Guð er með okkur, hver er þá á móti okkur?" Ef ég er viss um velþóknun Guðs á mér, þessum gallagrip sem ég er, þá er allt annað aukaatriði. Eins og góð móðir eða faðir huggar vonsvikið, þreytt og ringlað barn, þannig huggar og hlúir Drottinn að okkur þegar við erum mædd, þreytt og vonsvikin í veraldarvolkinu -þreytt á sjálfum okkur, þreytt á öðrum og þreytt á aðstæðunum. Þá er gott að "halla sér aftur í stólnum" horfa í mild augu Guðs og sjá þar elsku hans og velþóknun. Hann elskar okkur þrátt fyrir syndir okkar. Ef hann liti á syndirnar einar, fengi hann viðbjóð á okkur, en hann horfir á manneskjuna sjálfa, þig og mig. Þar sér hann það sem hann elskar. Hann elskar okkur vegna þess að hann skapaði okkur. Hann sér perluna í þér og mér, verk hans í okkur, já okkur sjálf.

Syndin hefur óhreinkað okkur öll, en þannig var það ekki í upphafi. Syndin kom inn í þann góða heim sem Guð hafði skapað. En við vorum svo óvitur og ógætin að gefa okkur henni á vald og þannig óhreinkuðumst við. Við -mennirnir- vorum ekki óhrein frá upphafi. Guð skapaði okkur hrein. Og hann elskar það í okkur sem er hans verk. Hann umber hins vegar býsna lengi syndina í lífi okkar. Ekki þó þannig að hann sætti sig við syndina, heldur vinnur hann stöðugt í okkur til þess að við fáum sjálf viðbjóð á syndinni og veljum að lifa helguðu lífi, lífi eftir hans vilja. Þegar við mætum hinum margvíslegu erfiðu aðstæðum lífsins með spurningunni: Hvað myndi Jesús gera nú? þá mun Heilagur andi segja okkur það, þ.e.a.s. ef við leitum hans og andi okkar er opinn fyrir leiðsögn hans og samviska okkar upplýst af orði Guðs. Taktu eftir, að ég sagði orði Guð, ekki okkar eigin mannlegu hugsunum, því að þær geta auðveldlega leitt okkur í ógöngur. Það sýnir reynsla okkar ljóslega.